Kế hoạch Phát triển Đồng bằng sông Cửu Long: Giá trị từ sự tham gia của công chúng

30 September 2013 | Article
0 CommentsWrite a comment

Năm 2010, Thủ tướng Chính phủ Việt Nam và Hà Lan đã thỏa thuận việc hỗ trợ xây dựng Kế hoạch Đồng bằng sông Cửu Long (MDP), tầm nhìn dài hạn 100 năm cho ĐBSCL, vùng đất rất giàu năng suất tự nhiên nhưng cũng rất dễ bị tổn thương dưới tác động của nước biển dâng ở hạ lưu, của thủy điện và khai thác nước ở thượng lưu cũng như các đê, kè, cống và hạ tầng quản lý tài nguyên nước tại ngay đồng bằng.

MDP được xây dựng theo khuôn mẫu của kế hoạch của Đồng bằng Rhine-Meuse-Scheld tại Hà Lan năm 2008. Kinh nghiệm trong quá trình xây dựng kế hoạch này là phải thu hút sự tham gia rộng rãi của tất cả các bên liên quan do những ảnh hưởng của các hoạt động phát triển và bảo tồn đối với người dân đồng bằng là khác nhau. Tương tự, bản MDP cũng đưa ra các khuyến nghị và nếu thực hiện những khuyến nghị đó, sẽ có những người được lợi và những người phải chịu thiệt. Chính vì vậy, quá trình tham vấn rộng rãi là rất cần thiết để thu thập ý kiến phản hồi của những người sẽ có nguy cơ bị ảnh hưởng nhiều nhất khi các khuyến nghị được thực hiện.

Trong tháng 9 năm 2013, IUCN đã tổ chức ba cuộc họp tham vấn tại Cần Thơ và Phú Quốc. Các đại biểu tham gia bao gồm nông dân đến từ các tỉnh, các vùng miền khác nhau của ĐBSCL và có sinh kế khác nhau; các nhà lãnh đạo ở các tỉnh ĐBSCL và Ban chỉ đạo Tây Nam Bộ (SWSC); và các nhà khoa học – những người có hiểu biết sâu rộng về Đồng bằng. Các cuộc họp diễn ra trong khuôn khổ hai Dự án “Đối thoại nước sông Mê- kông, một dự án cấp vùng do IUCN điều phối và chính phủ Phần Lan tài trợ và Dự án “Cải thiện sức chống chịu với tác động của Biến đổi khí hậu tại Vùng ven biển Đông Nam Á” do Liên minh Châu Âu tài trợ thực hiện ở Việt Nam, Campuchia và Thái Lan. Các cuộc họp được thúc đẩy, dẫn dắt bởi nhóm tư vấn: TS. Dương Văn Ni, PGS.TS. Lê Anh Tuấn của trường Đại học Cần Thơ và ông Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia sinh thái học về đất ngập nước sống tại Cần Thơ.

Các đại biểu đánh giá cao cách tiếp cận của MDP, trong đó liên kết đa ngành, đa nghề, chỉ rõ những sự đánh đổi và giải quyết những thách thức và cơ hội trong dài hạn. Cách tiếp cận này tiến bộ hơn cách quy hoạch truyền thống của Việt Nam, vốn thường chỉ là quy hoạch cho một ngành hay một tỉnh cụ thể, mang tính mệnh lệnh rất cao và tập trung vào những lợi ích ngắn hạn trong khi coi nhẹ (thậm chí không đề cập) đến những chi phí lâu dài. Các đại biểu cũng đồng tình là những mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên nước tại ĐBSCL càng ngày càng gia tăng: giữa thượng lưu và hạ lưu, giữa bên trong và bên ngoài đê kè, xung đột giữa người trồng lúa và nuôi tôm và lợi ích cục bộ địa phương với lợi ích của toàn đồng bằng.

MDP khuyến cáo rằng chỉ thực thi các giải pháp công trình khi thực sự cần thiết và có cở sở rõ ràng. Đa số các đại biểu đều đồng ý là những khuyến nghị về đóng các cống ngập mặn tại cửa sông chỉ nên là biện pháp cuối cùng trong giai đoạn 2050 – 2100 do chi phí cao và từ kinh nghiệm thất bại của cống Ba Lai tại Bến Tre. Các đại biểu khuyến khích những nhà hoạch định chính sách “hãy đến Ba Lai” để tận mắt nhìn thấy những vấn đề đang xảy ra tại đó. Các đại biểu cũng phản đối việc xây đê biển, với kinh phí xây dựng đến hơn 2 triệu đô-la Mỹ/km. Nếu những đê biển này được xây, nó nên được xây dựng trong phần đất liền cách bờ biển 1 – 2 km bởi theo một đại biểu, đê biển có thể làm tăng cường lực của sóng và làm nghiêm trọng hơn tình trạng xói lở bờ biển. Vấn đề khai thác cát, dẫn đến sạt lở bờ sông cũng bị lên án. Nhìn chung, các đại biểu đều phản đối các giải pháp công trình do chi phí cao, có thể gây ra tác động tiêu cực đến môi trường và trên thực tế đã có những trường hợp xây dựng các công trình tốn kém nhưng lại không sử dụng được. Đồng tình với khuyến nghị của MDP, các đại biểu ủng hộ các giải pháp “mềm” như bảo tồn rừng ngập mặn vừa đáp ứng nhu cầu của địa phương vừa dễ cho địa phương quản lý.

Trên các diễn đàn chính thức, lũ sông Mê-kông hàng năm thường được miêu tả là một hiện tượng tiêu cực và cần phải bảo vệ người dân khỏi lũ. Nhưng các đại biểu lại nhấn mạnh vai trò vô cùng quan trọng của lũ trong việc tái tạo dinh dưỡng cho đất, duy trì nguồn cá và tẩy rửa phèn và các chất độc khác cho đất. Trên thực tế, lợi ích của lũ còn vươn xa tới biển vì những chất dinh dưỡng trong phù sa tại các vùng ven bờ ĐBSCL đã hỗ trợ nâng cao năng suất đánh bắt cá xa bờ.

Các đại biểu ủng hộ các khuyến nghị của MDP về khôi phục lại vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên ở vùng thượng du đồng bằng thành vùng trữ nước lũ. Kể từ những năm 1990, những vùng này đã bị khai thác để làm lúa vụ ba, trong khi các đại biểu cho rằng lúa vụ ba là không bền vững về kinh tế cũng như môi trường. Theo cách nói của một đại biểu: “Chúng ta xuất khuất gạo để muốn giàu hơn hay nghèo hơn?” Vì thực tế, nông dân trồng lúa ở Đồng bằng là những người nghèo nhất cả nước. Khi trồng lúa, gia tăng sản lượng và gia tăng thu nhập không phải lúc nào cũng đi đôi với nhau. Khôi phục lại vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên với vai trò lịch sử của nó là “tấm xốp” tự nhiên giúp hấp thu nước trong mùa mưa và thoát nước trong mùa khô cũng có nghĩa là tạo ra những thay đổi đáng kể trong mục đích sử dụng đất. Nếu thực hiện điều này có nghĩa là sẽ bỏ lúa vụ ba, nhưng mặt khác, nó sẽ giúp giảm nguy cơ lũ trong mùa mưa và giảm xâm nhập mặn trong mùa khô.

Các đại biểu cũng chỉ ra rằng người nông dân ở ĐBSCL hoàn toàn có khả năng thích ứng với sự thay đổi của môi trường, ngay cả khi nước trở nên mặn hơn ở các khu vực bờ biển vì họ hoàn toàn có thể chuyển từ trồng lúa sang nuôi trồng thủy sản hoặc các hoạt động các có lợi nhuận cao hơn. Vì thế, nước mặn nên được coi là tài nguyên chứ không phải kẻ thù. Như một đại biểu nói: “Chúng ta không cần phải căng sức lên chống chọi. Nếu không thể sống nổi nữa thì chúng ta có thể rút lui”.

13 tỉnh thành của ĐBSCL cũng thường cạnh tranh nhau trong các dự án về tài nguyên và đầu tư phát triển. Do đồng bằng vốn là một đơn vị địa thủy văn thống nhất, các đại biểu khuyến nghị nên thành lập một cơ quan cấp vùng, gần giống như Ban chỉ đạo Tây Nam Bộ (đã được thành lập để giám sát các vấn đề phát triển nhưng chưa được trao quyền thực thi), chịu trách nhiệm điều phối các hoạt động phát triển trong Đồng bằng.

Các cuộc họp tham vấn đã cung cấp những ý kiến quý báu đóng góp cho MDP. Dựa vào đó, bản MDP sẽ được hoàn thiện, chỉnh sửa để trình Thủ tướng vào tháng 12 năm 2013. Hy vọng, đây sẽ là khởi điểm để bắt đầu một thời kỳ quy hoạch phát triển ở ĐBSCL hiệu quả hơn, có nhiều sự tham gia hơn và kinh tế hơn.

Ông Jake Brunner – Điều phối viên Chương trình Mê- kông (Việt Nam, Campuchia và Myanmar)
 


Comments

0 Comments
Write a comment

600 CHARACTERS LEFT

captcha
Happy with the catch in the Mekong Delta