Xây hay không xây, đó là một câu hỏi

21 July 2014 | Article

Mỏ Ó là một làng ven biển tỉnh Sóc Trăng với nguồn thu chính dựa vào canh tác dưa hấu. Tại đây, dưa được trồng trên đất cát ngay sau đê bao bằng đất. Đê bao này thường hay bị vỡ làm triều cường tràn vào và gây thiệt hại nghiêm trọng đến thu hoạch của người dân.

Vào cuối năm 2013, do ảnh hưởng của gió bão và triều cường, một đoạn dài của đê đã bị thiệt hại nặng. Trái với khuyến cáo của Tổ Chức Bảo Tồn Thiên Nhiên Quốc Tế (IUCN), chính quyền địa phương đã gia cố lại đê biển bằng cách cạp đất ngay bên ngoài bờ bao phía hướng ra biển để đắp lên mặt đê cũ. Điều này làm cho mọi việc trở nên tồi tệ hơn, vì dù nằm ở phía sau rừng ngập mặn khoảng 200m, nhưng rãnh nước mới bị cạp sâu bên cạnh đê làm cho năng lượng sóng không những không giảm đi mà lại mạnh hơn và tấn công trực diện vào con đê mới gia cố. Do đó, không ngạc nhiên khi gặp cơn bão tiếp theo kéo đến, đê bao đã bị vỡ.

Chính quyền địa phương phải quyết định xem có liệu có nên làm một con đê lớn hơn bằng đất lấy từ trong nội đồng - đây là một phương án rất tốn kém. Để giúp trả lời câu hỏi này, IUCN đã thuê một chuyên gia công trình biển người Đức- là người đã thực hiện các đánh giá tương tự cho tổ chức GIZ tại Đồng Bằng Sông Cửu Long. Báo cáo của chuyên gia đưa ra có bao gồm một phân tích về chi phí và lợi ích của con đê mới này.
Chi phí xây dựng và bảo trì 1,8 km đê trong vòng 30 năm là 276.000 đô la Mỹ (như đối với mọi chi phí và lợi ích, đây chỉ là con số ước tính). Nếu không xây đê, người dân làng sẽ chỉ thiệt hại khoảng 443.000 đô la sản phẩm dưa hấu. Ngay cả khi con đê được xây, nó cũng đôi khi bị vỡ và trong vòng 30 năm người dân vẫn sẽ bị tổn thất 35.000 đô la. Như vậy con đê mới này có thể ngăn chặn được thiệt hại ròng 408.000 đô la từ sản xuất dưa hấu trong vòng 30 năm, hay 13.600 đô la/năm.

Việc phân tích chi phí lợi ích này chưa bao gồm tính đến những lợi ích khác mà con đê có thể mang lại. Ví dụ việc bảo vệ các khu dân cư tránh ngập triều, hoặc đi lại thuận tiện trên mặt đê. Báo cáo không đề cập đến thực tế rằng việc giảm thiệt hại 13.600 đô la/năm trong sản xuất dưa hấu không phải là thu nhập ròng, mà là giá trị sản phẩm, nó không bao gồm các chi phí về giống, tưới tiêu, lao động, vận chuyển và các đầu tư khác. Nó cũng chưa tính đến những thay đổi về giá cả thị trường của dưa hấu (hay cây trồng khác) trong 30 năm tới. Do đó, lợi ích của đê trong việc ngăn chặn thiệt hại có thể rất khác với con số 13.600 đô la/năm.

Đây là kiểu đánh giá kinh tế nhằm đánh giá sự đánh đổi cần thiết để đạt được một mục tiêu. Trong trường hợp này, phân tích chi phí và lợi ích làm gia tăng tính nghi ngờ về giá trị của việc xây dựng đê bao lớn nhằm ứng phó với mực nước biển dâng, sóng to,và gió bão mạnh thường xuyên hơn. Bản phân tích cho thấy sẽ khôn ngoan hơn nếu xem xét các lựa cho thay thế thay vì quyết định xây dựng đê bao ngay cùng với các cơ sở hạ tầng khác để bảo vệ các sinh kế ven biển. Nhiều lựa chọn có thể được xem xét. Ví dụ như dân làng được đào tạo về các hoạt động nhằm gia tăng thu nhập có tính thích ứng và liên quan đến biển, bao gồm các hình thức nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là mô hình canh tác trong rừng ngập mặn nhằm vừa sản xuất tôm, cá, cua… và chống được gió bão. Hay nên sử dụng kinh phí đó đầu tư cho giáo dục để thế hệ sau có đủ kỹ năng cần thiết để có thể làm giàu bằng kinh tế phi trang trại.

Trên thực tế, địa phương đã quyết định không gia cố lại đê bao với hình thức nêu trên, vì chi phí xây dựng quá cao trong khi chưa biết thời gian sử dụng kéo dài được bao lâu. Thay vào đó, dân làng quyết định gia cố và duy trì đê hiện tại từng năm một, đồng thời trồng thêm rừng ngập mặn để bảo vệ tốt hơn. Hoạt động này nhằm tránh chi tiêu một khoản tiền lớn để bảo vệ bờ biển mà tính hiệu quả không cao (không mang tính thích ứng), thiếu chắc chắn trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Một kết luận khác từ nghiên cứu tại Mỏ Ó cho thấy giá trị của rừng ngập mặn như một hệ thống hạ tầng “mềm” bảo vệ bờ biển. Nghiên cứu cũng xem xét đến khả năng xây dựng một đê biển bên ngoài 40 ha đai rừng ngập mặn. Công trình này cần chi phí 963.000 đô la để xây dựng và bảo trì trong 30 năm, và nó sẽ đắt hơn 687.000 đô la so với việc xây đê bên trong rừng ngập mặn. Lý do là vì đê bao bên ngoài rừng ngập mặn sẽ phải rộng gấp đôi do không có rừng bảo vệ trước sóng biển. Điều này cho thấy giá trị của 40 ha rừng ngập mặn trong việc làm giảm sóng biển trong 30 năm là 687,000 đô la, hay 567 đô la/ha/năm. Con số này tương tự như việc định giá kinh tế về chức năng của rừng ngập mặn trong việc phòng chống bão đã được thực hiện ở nhiều nơi.

Khi nhà nước xem xét đầu tư hàng tỉ đô la vào các đê bằng bê tông dọc theo bờ biển, cần phải nghiên cứu rất kỹ lưỡng nếu muốn sử dụng tốt nhất nguồn công quỹ cho hoạt động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ông Jake Brunner - Điều phối viên Chương trình Mêkông - IUCN Việt Nam